20 năm qua, VSDC đã và đang thực hiện vai trò và sứ mệnh đặc biệt của mình là tổ chức hạ tầng sau giao dịch duy nhất của thị trường chứng khoán, đảm bảo cho các dòng tiền và tài sản trên thị trường chứng khoán luôn chu chuyển nhịp nhàng, thông suốt, an toàn hiệu quả và bảo mật, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của toàn ngành chứng khoán nói chung và thị trường chứng khoán nói riêng.
 

Ngày 7/7/2026 đánh dấu một hành trình dài 20 năm kể từ khi Trung tâm Lưu ký chứng khoán - tiền thân của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) hiện nay, chính thức đi vào hoạt động. Suốt 2 thập kỷ VSDC đồng hành gắn bó cùng thị trường, từ khi chỉ có một vài cổ phiếu đơn lẻ giao dịch đến nay quy mô vốn hóa VN-Index lên tới 10,5 triệu tỷ đồng tương đương 82,3% GDP ước tính năm 2025.
Nhìn lại thành công của thị trường chứng khoán 26 năm qua không thể không kể đến những dấu chân thầm lặng, bền bỉ và những đóng góp tích cực của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam - VSDC (trước đây là Trung tâm Lưu ký chứng khoán Việt Nam – VSD). Trên chặng đường 20 năm ấy, VSDC không chỉ đảm bảo hệ thống nghiệp vụ sau giao dịch vận hành thông suốt mà còn đáp ứng các nhu cầu gia tăng của thị trường.
 

20 NĂM ĐỒNG HÀNH CÙNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM
 

Dù không xuất hiện trên bảng điện hay trong những phiên giao dịch sôi động nhưng VSDC luôn là mắt xích quan trọng không thể thiếu, giữ vai trò nền tảng của toàn bộ hệ thống sau giao dịch, nơi mọi quyền sở hữu chứng khoán, dòng tiền và nghĩa vụ thanh toán được xác lập và bảo đảm an toàn.
Hành trình 20 năm ấy không chỉ được đo bằng những con số tăng trưởng, mà còn bằng những cải cách âm thầm nhưng có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của thị trường vốn Việt Nam ngày càng phát triển.
Năm 2006, khi Trung tâm Lưu ký Chứng khoán bắt đầu vận hành, thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu phát triển. Số lượng doanh nghiệp niêm yết còn hạn chế, số tài khoản nhà đầu tư chưa nhiều và các hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ, thanh toán vẫn được tổ chức phân tán tại các trung tâm giao dịch chứng khoán. Việc thành lập một đầu mối tập trung đã tạo ra bước thay đổi có tính nền móng: toàn bộ dữ liệu sở hữu chứng khoán được hợp nhất, quy trình sau giao dịch được chuẩn hóa theo nguyên tắc giao chứng khoán đồng thời với thanh toán tiền (DvP), giảm thiểu sai lệch và rủi ro đối tác, đồng thời mở ra khả năng mở rộng quy mô giao dịch cho thị trường.
Từ nền tảng ban đầu đó, VSDC đã đi cùng hầu hết các bước phát triển quan trọng của thị trường vốn Việt Nam. Nếu giai đoạn đầu đơn vị chủ yếu phục vụ thị trường cổ phiếu niêm yết thì sau đó phạm vi hoạt động liên tục được mở rộng sang trái phiếu Chính phủ, UPCoM, quỹ mở, quỹ ETF, chứng quyền có bảo đảm, thị trường chứng khoán phái sinh, quỹ hưu trí tự nguyện và nhiều sản phẩm mới khác. Mỗi khi thị trường xuất hiện một cấu phần mới, phía sau đều là quá trình chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật, quy trình nghiệp vụ và cơ chế quản trị rủi ro của VSDC.

Nhìn lại 20 năm vận hành, những con số tăng trưởng cho thấy quy mô phát triển rất lớn của hệ thống sau giao dịch. Từ 44 tổ chức đăng ký chứng khoán ban đầu, đến nay thị trường đã có hơn 2.110 tổ chức đăng ký chứng khoán. Số tài khoản nhà đầu tư vượt 13 triệu tài khoản, gấp khoảng 12 lần so với cuối năm 2010. Tổng số dư chứng khoán đăng ký vượt 337 tỷ chứng khoán, trong khi tổng giá trị thanh toán trên các thị trường cơ sở, trái phiếu và phái sinh đã vượt 66 triệu tỷ đồng.
Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên VSDC, điều quan trọng nhất không nằm ở các con số tăng trưởng mà ở việc đơn vị đã xây dựng được một hệ thống hạ tầng sau giao dịch hoạt động ổn định, an toàn và hiệu quả, đủ năng lực đáp ứng nhu cầu phát triển của thị trường trong từng giai đoạn.
Thực tế cho thấy, trong suốt hai thập kỷ qua, VSDC đã bảo đảm hàng tỷ giao dịch được thanh toán chính xác, an toàn; hàng nghìn đợt thực hiện quyền cho cổ đông được xử lý đầy đủ, kịp thời mỗi năm; đồng thời duy trì sự vận hành thông suốt của toàn bộ hệ thống ngay cả trong những giai đoạn thị trường biến động mạnh. Đây là phần công việc ít được nhìn thấy nhưng lại quyết định niềm tin và tính an toàn của toàn bộ thị trường.
“Một dấu ấn quan trọng khác là việc liên tục cải tiến chu kỳ thanh toán. Từ mức T+4 trong giai đoạn đầu, chu kỳ thanh toán đã rút ngắn xuống T+3, từ sáng T+3 xuống chiều T+2 và hiện nay là sáng T+2. Điều này không chỉ giúp tăng hiệu quả sử dụng vốn, nâng cao thanh khoản mà còn đưa thị trường chứng khoán Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực thanh toán quốc tế”, Chủ tịch Nguyễn Sơn cho biết.
Song song với cải cách về thời gian thanh toán, VSDC cũng là một trong những đơn vị đi đầu trong quá trình số hóa hạ tầng tài chính. Hệ thống quản lý tập trung chi tiết đến từng tài khoản nhà đầu tư, cổng giao tiếp điện tử với thành viên lưu ký theo chuẩn ISO 15022, hệ thống bỏ phiếu điện tử (E-voting), cổng kết nối với tổ chức phát hành (iCosy), hay cơ chế cấp mã số giao dịch trực tuyến cho nhà đầu tư nước ngoài đều được triển khai nhằm chuẩn hóa dữ liệu, giảm xử lý thủ công và nâng cao tính minh bạch của thị trường. Những cải cách này tạo nên nền tảng dữ liệu tập trung có khả năng phục vụ cả hoạt động giám sát, quản trị rủi ro và phát triển sản phẩm mới trong dài hạn.
Một bước ngoặt đặc biệt quan trọng diễn ra vào năm 2017 khi thị trường chứng khoán phái sinh chính thức đi vào hoạt động và VSD triển khai cơ chế Đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Theo mô hình này, VSD đứng giữa các bên giao dịch, trở thành đối tác đối ứng cho toàn bộ giao dịch phái sinh, thực hiện quản lý ký quỹ và kiểm soát rủi ro theo thời gian thực. Việc chuyển từ cơ chế giao dịch song phương sang mô hình CCP đã loại bỏ đáng kể rủi ro đối tác và đưa hoạt động bù trừ của Việt Nam tiến gần hơn tới chuẩn mực quốc tế. Đây cũng là lần đầu tiên VSD đảm nhận vai trò một thiết chế tài chính trung tâm trong quản lý rủi ro hệ thống.
Không chỉ phục vụ thị trường chứng khoán, VSDC còn góp phần tăng cường liên thông giữa thị trường vốn và thị trường tiền tệ. Từ năm 2007, đơn vị đã phối hợp với Ngân hàng Nhà nước thực hiện dịch vụ chuyển khoản trái phiếu Chính phủ phục vụ thị trường mở. Đến năm 2017, hoạt động thanh toán tiền giao dịch trái phiếu Chính phủ được chuyển trực tiếp về Ngân hàng Nhà nước thay vì thông qua ngân hàng thương mại trung gian. Những thay đổi này giúp nâng cao mức độ an toàn của hệ thống thanh toán, giảm rủi ro và củng cố vai trò của VSDC trong cấu trúc tài chính quốc gia.
Quá trình phát triển của VSDC cũng gắn liền với sự hoàn thiện về thể chế. Theo Luật Chứng khoán 2019, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 26/2022/QĐ-TTg thành lập Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam trên cơ sở kế thừa toàn bộ quyền và nghĩa vụ của VSD. Từ ngày 2/8/2023, VSDC chính thức hoạt động theo mô hình tổng công ty với đầy đủ chức năng đăng ký, lưu ký, bù trừ, thanh toán và giám sát hoạt động hậu giao dịch trên thị trường chứng khoán. Việc chuyển đổi này đánh dấu bước phát triển mới của một thiết chế hạ tầng tài chính quốc gia, phù hợp với yêu cầu của thị trường vốn hiện đại.
 

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đang hướng tới mục tiêu nâng hạng, vai trò của VSDC ngày càng trở nên rõ nét hơn. Ngoài khung khổ pháp lý và chất lượng hàng hóa niêm yết, hai yếu tố gồm hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ và cơ chế quản lý rủi ro được các tổ chức xếp hạng quốc tế đặc biệt quan tâm. Những năm qua, VSDC đã phối hợp với các sở giao dịch, thành viên thị trường và các tổ chức quốc tế để rà soát, hoàn thiện quy trình nghiệp vụ theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế.

Một trong những cải cách đáng chú ý là việc triển khai cơ chế không yêu cầu ký quỹ trước giao dịch (Non Pre-Funding) đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài. Đây là tiêu chí được nhiều tổ chức xếp hạng theo dõi sát sao vì giúp giảm bớt rào cản đối với dòng vốn quốc tế. Cùng với đó, giải pháp kết nối thẳng giữa công ty chứng khoán và ngân hàng lưu ký (STP) đã góp phần nâng cao hiệu quả xử lý giao dịch và giảm thiểu rủi ro vận hành.
Đặc biệt, việc đưa hệ thống công nghệ KRX vào vận hành được xem là nền tảng cho một loạt cải cách tiếp theo của thị trường. Trên cơ sở hệ thống mới, VSDC đang chuẩn bị các điều kiện cần thiết để triển khai mô hình CCP cho thị trường cơ sở theo lộ trình dự kiến đưa vào vận hành trong quý 1/2027.
“Việc đáp ứng các tiêu chí nâng hạng không chỉ giúp thị trường tiến gần hơn tới nhóm thị trường mới nổi, mà còn mở ra khả năng thu hút dòng vốn đầu tư quy mô lớn từ các quỹ toàn cầu, qua đó nâng cao vị thế và mức độ hội nhập của thị trường chứng khoán Việt Nam trong hệ thống tài chính quốc tế”, Chủ tịch VSDC nhấn mạnh.
Không dừng lại ở các nghiệp vụ truyền thống, VSDC cũng đang chuẩn bị hạ tầng cho những lĩnh vực mới của nền kinh tế. Đơn vị đã hoàn thiện và đưa vào vận hành hạ tầng phục vụ thị trường giao dịch tín chỉ carbon, đây là một cấu phần có tiềm năng hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng xanh và tạo thêm kênh phân bổ nguồn lực cho nền kinh tế. Xa hơn, VSDC hướng tới trở thành nơi quản lý, lưu ký, bù trừ và thanh toán cho nhiều loại tài sản trên nền tảng công nghệ hiện đại khi khuôn khổ pháp lý cho phép.
Bước sang giai đoạn phát triển mới, VSDC đặt mục tiêu tiếp tục nâng tầm vai trò là thiết chế hạ tầng cốt lõi của thị trường chứng khoán, với trọng tâm là hiện đại hóa công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số và từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Chiến lược phát triển giai đoạn 2026-2030 được xây dựng không chỉ nhằm duy trì sự vận hành an toàn, ổn định của thị trường mà còn tạo nền tảng cho những bước phát triển dài hạn của thị trường vốn Việt Nam.
Theo định hướng này, VSDC tiếp tục thực hiện các chức năng cốt lõi về đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán, đồng thời lấy nền tảng công nghệ số làm động lực cho toàn bộ hoạt động nghiệp vụ. Các quy trình sẽ được chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế, bám sát Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán và Chiến lược tài chính đến năm 2030, hướng tới xây dựng một hệ thống hạ tầng an toàn, vận hành hiệu quả và cung cấp các dịch vụ ngày càng đa dạng, đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư cũng như các thành viên thị trường.

Theo: vneconomy.vn